Diana Minnaert
Diana Minnaert
26 september 2016

De verborgen kracht van taal

Mensen zetten verborgen taalmiddelen in om hun boodschap over te brengen. Dat gebeurt vaak zonder dat je het doorhebt. In dit artikel geef ik je een inkijkje in de verborgen kracht van taal. En laat ik zien hoe politici hun taalkunsten inzetten om jou te beïnvloeden.

Letterlijke betekenis versus context

Als masterstudent Nederlandse Taalbeheersing zoek ik graag naar de verbinding tussen theorie en praktijk. Daarom maken we een kort uitstapje naar de collegebanken. De les gaat over semantiek en pragmatiek. Semantiek kijkt alleen naar de ‘pure’ betekenis van taal en verklaart wat woorden en zinnen betekenen. Pragmatiek houdt zich bezig met taal in context: wat woorden en zinnen betekenen in een bepaalde situatie. De pragmatiek probeert precies dat te verklaren, wat de semantiek niet kan. Zo vullen de studies elkaar aan.

Hoe het werkt

Volg je me nog? Met een voorbeeld wordt het verschil snel duidelijk. Komt ‘ie. Tijdens de lunch vraag ik mijn collega: ‘Maartje, kan je me de hagelslag aangeven?’. De letterlijke, semantische betekenis van deze zin is: ‘Maartje, ben jij in staat de hagelslag aan te geven?’. Maar de betekenis in deze context is natuurlijk: ’Maartje, ik verzoek je de hagelslag aan te geven.’ Dit is de pragmatische verklaring en dit is hoe iedereen mijn vraag zou begrijpen. Dit is hoe de verborgen kracht van taal werkt: zonder dat je het doorhebt, zeg je iets anders dan je eigenlijk bedoelt. Deze verschillen tussen de letterlijke betekenis en de betekenis in context, gebeuren dagelijks. Let er maar eens op.

Politieke taalkunsten

Je kunt deze kracht van taal ook voor een bepaald doel inzetten. Politici bijvoorbeeld, gebruiken het verschil tussen betekenis en bedoeling, dankbaar en doelbewust. Als ze in een debat strijden om hun gelijk, gebruiken ze niet alleen argumenten. Misschien wel even belangrijk zijn de retorische stijlmiddelen waarin ze hun standpunt verpakken. Daarbij bedoelen ze vaak iets anders dan wat ze letterlijk zeggen. Zo sturen ze de gedachte van het publiek.

Ik leg het je uit met voorbeelden uit de Algemene Beschouwingen: hét moment voor politici om hun taalkunsten tentoon te stellen.

1. ‘De premier blijft lachen, maar de samenleving heeft kiespijn.’
Wie deze uitspraak van Jesse Klaver letterlijk neemt, begrijpt misschien niet wat de lijsttrekker van GroenLinks bedoelt. Maar als je je kennis van onze taal toepast, en niet alleen naar de betekenis van deze zin kijkt, begrijp je dat dit een variant is van het spreekwoord ‘lachen als een boer met kiespijn.’ Klaver trekt het spreekwoord behendig uit elkaar door de premier als lachend te omschrijven, en de samenleving kiespijn toe te schrijven. Dit toeschrijven van een menselijke eigenschap aan een dier of ding, heet een antropomorfisme, en kan een glimlach op het gezicht van de luisteraar tevoorschijn toveren.

2. ‘Ik droom van een Nederland waar homo’s hand in hand kunnen lopen door de Schilderswijk, waar joden met een keppeltje op door Kanaleneiland zullen lopen.’
Of je het met hem eens bent of niet, je kunt niet ontkennen dat Geert Wilders vaak ijzersterke toespraken geeft. Hier parafraseert hij Martin Luther King’s wereldberoemde ‘I have a dream’-speech, compleet en wel met eigentijdse, Nederlandse voorbeelden. Op die manier gebruikt hij de voorkennis van zijn publiek en voegt hij een extra betekenislaag toe aan zijn toespraak. Wilders geeft een schouderklopje aan zijn publiek, dat zich intelligent voelt bij het herkennen van de intertekstualiteit van de speech. Zo stemt hij de luisteraar welwillend voor zijn boodschap.

3. ‘Ik ga niet zeggen dat het CDA daar toen voor heeft gestemd…’
Dit is een voorbeeld van het retorische stijlmiddel de ‘praeteritio’. SGP-lijstrekker van der Staaij zet deze figuur in om het CDA op de hak te zetten. Hij zegt geen nadruk op het onderwerp te willen leggen, maar doet dat juist wel. Hoewel je dit niet kunt verklaren door puur naar de betekenis van de zin te kijken, zal de gemiddelde luisteraar wel aanvoelen waar de spreker op doelt.

Machtige woorden

Bovenstaande voorbeelden illustreren dat kennis van de verborgen kracht van taal goed van pas kan komen. Zo begrijp je hoe de spreker of schrijver zijn boodschap wil overbrengen, en welk effect hij bij jou, de luisteraar of lezer, probeert te bereiken. De pen is machtiger dan het zwaard, en het is een handige gave je daartegen te kunnen weren.

Benieuwd wat onze taalkunstenaars voor je kunnen betekenen? Stuur een mailtje naar info@sabelcommunicatie.nl of bel ons via 088 – 227 22 99.