Nieuwskanaal voor: Sabel Communicatie

Het dubbelinterview: voer voor discussie

Wed, 11 Jan 2012 14:21:51 +0100

Wanneer kies je voor een dubbelinterview en hoe gewaagd is deze vorm? Een gesprek met 2 personen levert mooie wendingen op als de ge�nterviewden elkaar aanvullen of versterken, maar wanneer 1 van de 2 gesprekspartners veel dominanter is dan de ander, werkt dat juist ontwrichtend. Ik ging op zoek naar ervaringen, tips en valkuilen.

Discussie over het dubbelinterview

Naar aanleiding van een artikel voor een relatiemagazine waarin 2 directeuren van verschillende bedrijven elkaar interviewden, stelde ik mijzelf de vraag waar het dubbelinterview verschilt van een 1-op-1 interview. Ik had namelijk gemerkt dat het verslag doen van 2 mensen die elkaar vragen stellen, mij verrassend meer energie kost en dat ik de regie dreigde te verliezen. Dit gesprek had dus een heel andere aanpak nodig dan een interview met 1 persoon.

Benieuwd naar andermans ervaringen, startte ik een discussie op LinkedIn in de groep Interviewers – Interviewen. Ik vroeg wat men onder een dubbelinterview verstaat en aansluitend wilde ik weten wat ieders ervaring is en of we dezelfde valkuilen delen. Al snel werd duidelijk dat een dubbelinterview inderdaad veel meer energie en concentratievermogen vraagt, dat het een riskante vorm is vanwege eventuele dominantieverschillen tussen de geïnterviewden, en dat de toegevoegde waarde van de vorm zelfs discutabel is.

Wat is een dubbelinterview?

Allereerst is het goed te definiëren wat een dubbelinterview is. Stelt 1 interviewer 2 personen vragen? Of interviewen die 2 personen elkaar? Of stel jij als interviewer vragen aan 2 personen en doe je in het artikel alsof zij die vragen aan elkaar stellen? Of interviewen 2 mensen 1 persoon? Die laatste vorm zien we meer op televisie, denk aan bekende duo’s als Pauw en Witteman of – in een iets andere opzet – Matthijs van Nieuwkerk en zijn wisselende side-kicks in DWDD. In de discussie over het geschreven dubbelinterview laat ik deze laatste vorm nu even buiten beschouwing.

Wat is het doel?

Naast de manier waarop je 2 mensen wilt interviewen, is het ook belangrijk dat je onderzoekt of deze vorm überhaupt een meerwaarde heeft. Hebben 2 mensen een eigen verhaal over een bepaald onderwerp en wil je beide invalshoeken belichten? Dat kan een verrassend en interessant gesprek opleveren omdat zij misschien wel voor het eerst de andere kant van het verhaal horen en direct op elkaar kunnen reageren. Echter, een veelgehoorde valkuil is de onderlinge relatie: hoe verhouden de 2 kandidaten die je interviewt zich tot elkaar? Zijn zij hiërarchisch gelijkwaardig of is de een ondergeschikt aan de ander? Als de machtsverhoudingen te veel verschillen, is de kans groot dat zij beiden niet het achterste van hun tong laten zien. Als een van de 2 zich geïntimideerd voelt bijvoorbeeld. Of omdat degene met ‘meer macht’ die status niet wil verliezen. Of omdat de ander de lieve vrede wil bewaren.

Andersom kan het niveauverschil ook juist een accelerator zijn. Als de directeur zijn kwetsbare kant toont bijvoorbeeld, zal een ondergeschikte zich misschien ook durven blootgeven of op sommige punten zelfs boven de directeur kunnen uitstijgen. In dergelijke gevallen kunnen er prachtige gesprekken ontstaan.

Samen of apart?

Wanneer je een groot verschil in dominantie of openheid verwacht, kun je ervoor kiezen de 2 personen apart van elkaar te interviewen. Zij zullen dan makkelijker praten en meer van zichzelf laten zien. Echter, het nadeel van deze wijze is dat zij niet direct op elkaars uitspraken kunnen reageren. Wil je in de publicatie suggereren dat het wel 1 gesprek met 2 personen was, dan zal de tekst dus meerdere keren rond moeten gaan zodat de geïnterviewden op elkaars (tegen)reacties kunnen reageren. Dit is gecompliceerd en tijdrovend voor zowel de interviewer als de geïnterviewden.

Concentratie en richtinggeven

Wat ik merkte bij mijn dubbelgesprek waarin 2 mensen elkaar interviewden, was dat ik geen rustmomenten had waarin ik kon teruggrijpen op iets wat eerder was gezegd en dat ik het gesprek maar moeilijk een andere draai kon geven. Ook dit blijkt een veelgehoorde valkuil. Het kost veel concentratievermogen om én het gesprek te leiden én alles wat er wordt gezegd, te noteren. Verlies je de regie, dan kun je tijdens het luisteren niet meer filteren wat daadwerkelijk van belang is om te noteren. Pas dus op dat je geen externe notulist wordt van wat je eigen interview zou moeten zijn!

Informatie-overload

Bij het interviewen van 2 personen krijg je niet alleen 2 keer zo veel antwoorden, maar is het antwoord van de één ook weer aanleiding voor een reactie van de ander. Voor je het weet ontstaat er een compleet gesprek naar aanleiding van jouw eerste vraag en kom je niet meer toe aan de zaken die je eigenlijk wilde behandelen. Of heb je na afloop van het interview een overload aan informatie die je toch niet kunt verwerken in 1 artikel. Zorg daarom (weer!) dat je als interviewer of gespreksleider de touwtjes in handen houdt en het gesprek de juiste kant op stuurt. 2 mensen uit het bedrijfsleven bijvoorbeeld, zijn echt niet bezig met de opbouw en richting die een artikel nodig heeft. Zij voeren al snel ‘gewoon’ een intensief gesprek. Dan is het aan jou als getraind interviewer om dit gesprek de juiste slinger te geven.

Voorkom valkuilen

Bepaal vooraf of het dubbelinterview inderdaad een meerwaarde heeft.
Onderzoek vooraf wat de onderlinge relaties zijn.
Laat de geïnterviewden vooraf weten wat jouw interpretatie van het dubbelinterview is en vraag hen na te denken over wat zij van de ander willen weten.
Maak jouw rol als gespreksleider of interviewer duidelijk. En welke rol je verwacht van de geïnterviewden.
Houd tijdens het interview de leiding, ook als de 2 personen elkaar interviewen.
Zorg als gespreksleider dat beide personen even prominent aan het woord komen en creëer voor allebei een veilige omgeving.
Plan ruimer vooruit dan je gewend bent bij een 1-op-1 interview. Het is nu eenmaal lastiger om 2 kandidaten op de zelfde plaats en tijd bij elkaar te krijgen. Organiseer daarom als het even kan aansluitend de foto-shoot.

De grootste taaltwijfels van 2011

Tue, 20 Dec 2011 12:27:04 +0100

Ook weleens in dubio over hun of hen of het aaneenschrijven van woorden? Wees gerust: je bent niet de enige. De Taaladviesdienst van het Genootschap Onze Taal krijgt dagelijks vele vragen over dit soort kwesties, ook van professionele schrijvers. Wat waren in 2011 de grootste twijfelgevallen?

Het woord van het jaar 2011 is weigerambtenaar, zo maakte het Genootschap Onze Taal eind november bekend na een stemming onder de bezoekers van het tweejaarlijkse Onze Taal-congres. De taalvraag van 2011 is iets lastiger te bepalen. Daarvoor zou de Taaladviesdienst ruim 12.500 taalvragen moeten doorspitten. Want zo veel vragen kwamen er het afgelopen jaar binnen. Van vragen over spelling, grammatica en leestekens tot vragen over de herkomst van woorden, de formulering van een zin en taalcursussen.

Er vanuit gaan?

Waarmee worstelden de vragenstellers het meest? De algemene indruk is dat de 25 populairste taaladviezen van de Taaladviesdienst ook in 2011 onverminderd populair waren. Dat betekent: veel vragen over zaken als hun/hen, u hebt/u heeft, beide/beiden en de schrijfwijze van Engelse werkwoorden. Ook het gebruik van enkelvoud/meervoud, de buigings-e, voorzetsels en d/t-kwesties zorgden wederom voor veel verwarring. Frappant zijn verder de vele vragen over het aaneenschrijven van constructies met er: ervan uitgaan, ervoor zorgen, erop vertrouwen, ertoe doen et cetera.

Het meisje die?

Zijn er ook trends? Taaladviseur Wouter van Wingerden merkt dat de vragenstellers steeds minder benul hebben van het woordgeslacht en bijvoorbeeld niet meer goed weten of ze die of dat moeten gebruiken. Zijn collega Rutger Kiezebrink is het opgevallen dat er iets meer vragen binnenkomen van mensen die Nederlands als tweede taal leren en op zoek zijn naar manieren om hun taalgebruik te verbeteren. “En vragen over hij wil/wilt heb ik vaak moeten beantwoorden, net als vragen over enkelvoud/meervoud in zinnen als ‘De uitbuiting en onderdrukking nam/namen alleen maar toe.’

B1?

“Ook opvallend zijn de vragen over eenvoudiger en begrijpelijker schrijven”, aldus Rutger. “Er zijn weleens instanties die teksten op B1-niveau willen schrijven en daarover meer willen weten. Ons antwoord is altijd: zoiets bestaat niet. B1-niveau zegt niets over begrijpelijkheid van teksten, maar geeft aan in welke mate iemand een vreemde taal beheerst.”

@onzetaal

En de mooiste taaltrend? Dat is misschien wel dat de Taaladviesdienst nu ook taalvragen via Twitter beantwoordt: @onzetaal.

Laura Vening is tekstschrijver bij Sabel Communicatie.

Zo schrijf je een goede voice-over

Tue, 22 Nov 2011 09:50:20 +0100

Sommigen zijn voor, anderen pertinent tegen: het gebruik van een voice-over (ingesproken tekst) bij een filmpje. Mijn ervaring is dat je soms niet zonder kunt. En misschien ook niet wilt.

Goed geschreven voice-over is waardevolle toevoeging

Een snelle promo kan natuurlijk zonder (alhoewel Pauw & Witteman ook mét doen). Maar wil je beelden toelichten, wil je commentaar, een instructie of een persoonlijk tintje aan je verhaal geven, dan is een voice-over een waardevolle toevoeging. Mits goed geschreven. En dat is nou juist vaak het probleem (waardoor sommigen dus tegen voice-overs zijn). Daarom mijn tips voor het schrijven van een goede voice-over. Voor iedereen die wel eens een filmpje maakt óf laat maken.

Tips voor het schrijven van een voice-over

Schrijf in spreektaal. Lees de zinnen hardop om te horen hoe ze klinken. Zou je deze zin tegen iemand gezegd kunnen hebben? Is het echt schrijftaal, pas ‘m dan aan.
Hou voortdurend in gedachten dat je een verhaal vertelt. Zoals wanneer iemand je vraagt hoe je reis is geweest en je vertelt een boeiend verhaal. Geen feitelijke opsomming.
Hou zinnen kort. Gebruik zo min mogelijk bijzinnen.
Maak zinnen actief. Dat betekent: gebruik de tegenwoordige tijd en zo min mogelijk passieve werkwoorden als ‘worden’.
Schrijf informeel. Dus geen onnodig moeilijke woorden en niet te veel vaktaal.
Bouw af en toe een pauze in in je tekst. Zeker als het beeld voor zich spreekt of het geluid interessant is. Kijkers willen soms even bijkomen of gewoon kijken.
Spreek de kijker direct aan. Alsof je het filmpje voor hem gemaakt hebt.
Heel belangrijk bij een filmpje is het eerste beeld en dus ook de eerste tekst. Deze moet prikkelen, uitnodigen om te kijken, vragen oproepen die je beantwoord wil zien.
Schrijf je tekst bij voorkeur op beeld. Met andere woorden: tekst en beeld moeten op elkaar aansluiten, niet divergeren want dat leidt de kijker af. Als jij in je tekst belangrijke informatie geeft over de werkwijze van een landbouwcorporatie en ondertussen zie je in beeld een man die een kind slaat, dan kan bijna niemand die werkwijze navertellen. Beeld trekt de meeste aandacht, hou daar rekening mee bij het schrijven. Let op: gebruik geen constructies als ‘dit is..’ of ‘hier zie je…’. Het spreekt voor zich dat je tekst naar het beeld verwijst, dat hoef je niet te benadrukken.
Hou bij het schrijven de doelgroep in gedachten en sluit aan bij de voorkennis van de doelgroep. Beantwoord vragen die de kijker kan hebben.
Vermijd clichés.

Begin menselijk of met een vraag of stelling

Er zijn 2 manieren om te beginnen: prikkelend of meteen de ‘wie-wat-waar-waarom-hoe’-vragen beantwoorden. Het eerste heeft de voorkeur. Dit kun je ook weer op 2 manieren doen:

Prikkel de kijker met een vraag of stelling, bijvoorbeeld:

Hoe kunnen we de leefomstandigheden van boeren op Sumatra verbeteren? Die vraag was het uitgangspunt voor …
Er is geen toekomst voor boeren op Java. Dat was lange tijd de mening van …

Of trek de kijker in het verhaal door menselijk te beginnen, bijvoorbeeld:

Ze zijn alles kwijtgeraakt en krabbelen er langzaam weer bovenop. De boeren in Atjeh die in 2004 een tsunami meemaakten…

Inleiding en body: wie-wat-waar-waarom-hoe

Na het prikkelende begin is het tijd om de ‘wie-wat-waar-waarom-hoe’-vragen te beantwoorden. Want de kijker wil graag weten wat hij ziet, waar hij is en waarom hij daar is. In de inleiding stip je de antwoorden alleen aan. Schrijf de tekst alsof je met iemand praat en in een paar zinnen je hele verhaal samenvat. In de body probeer je alle belangrijke vragen die de kijker kan hebben, te beantwoorden. Let hierbij op dat je niet te breedsprakig wordt, een filmpje duurt maar een paar minuten en die zijn zo vol! Kies voor de opvallendste zaken – en hou rekening met het beeld dat je hebt – de rest onthoudt de kijker toch niet. Het gaat erom dat hij een indruk krijgt, niet dat hij de laatste winstcijfers onthoudt.

Sluit af met een samenvatting of vooruitblik

Net als het eerste beeld – en de eerste tekst – is het laatste beeld belangrijk. Men zegt wel eens: het mooiste shot is het eerste beeld van je filmpje, en het op een na mooiste shot bewaar je voor het laatst. Vaak is het laatste beeld een wijd (ruim) shot, waarbij je letterlijk afstand neemt van je onderwerp. Ook in je tekst zoek je naar een afsluitende zin, een soort conclusie. Dat kan een korte samenvatting zijn, of je zegt iets over de toekomst, bijvoorbeeld:

Met de ondersteuning van dit project willen we het komende jaar nog tientallen boeren helpen een betere toekomst voor zichzelf – en voor hun kinderen – te creëren.

Sigrid van den Berg is senior tekstschrijver en projectmanager bij Sabel Communicatie.

Clich�woorden: doen of laten?

Wed, 23 Mar 2011 09:48:05 +0100

Zomaar een artikel op Telegraaf.nl. Over voetbalclub AZ, die spits Jonathas 'liever kwijt dan rijk is' en 'er geen oren naar heeft hem aan een Braziliaanse club te verhuren', omdat hij het 'heeft verbruid'. Het zijn formuleringen die je zonder meer clich�s kunt noemen. Wat moeten we ervan vinden? Over de voor- en nadelen van clich�s.

Clichés hebben een slechte naam

Wanneer noem je een uitdrukking een cliché? Op die vraag bestaat geen eenduidig antwoord. De een vindt ‘trouwe viervoeter’ maar een overdreven benaming voor een hond; de ander vindt het juist mooi. En wat te denken van ‘een bakkie leut’, of ‘kroost’? Sommige van dit soort uitdrukkingen zijn algemeen geaccepteerd, zoals ‘morgen weer een dag’, ‘welverdiende rust’, en ‘groen licht geven’. Ook ‘liever kwijt dan rijk zijn’ van Telegraaf.nl valt misschien in die categorie. Maar het blijven clichés: uitdrukkingen die zo vaak zijn gebruikt, dat ze inmiddels hun beste tijd hebben gehad. Van Dale spreekt over ‘dooddoeners’. Clichés hebben een slechte naam.

Clichés duiken overal op

Ook al hebben clichés een slechte naam, je komt ze toch geregeld tegen. In alle mogelijke tekstgenres, dus niet alleen in de koppen van De Telegraaf of in schreeuwerige reclames. Wie kent niet de ‘pittoreske dorpjes’ uit de toeristische folders en de ‘uitdagende functie’ in de sollicitatiebrief? Of openingszinnen als ‘wat heb je mooie ogen’, die vrouwen om de oren vliegen. Een snelle zoektocht langs online nieuwsberichten levert het volgende op: ‘in de rode cijfers raken’, ‘druk op de ketel zetten’ en ‘ziekenauto’s rijden af en aan’.

Clichés ‘versieren’ alledaagse woorden

Het is duidelijk wat deze clichés doen: ze vervangen eenvoudige en authentieke woorden door kleurrijkere alternatieven. Ze hebben een versierend effect. ‘Verorberen’, ‘soldaat maken’ of ‘nuttigen’ is duidelijk anders dan simpelweg ‘eten’. Een cliché maakt een alledaags woord grappiger of levendiger. En dat is dan ook wat schrijvers ermee willen en dénken te bereiken. Burger en De Jong stellen in hun Handboek Stijl: “Sommige schrijvers kunnen het niet over hun hart verkrijgen om iemand te laten lopen. Liever laten ze hen de benenwagen nemen of lijn 2” (2002, p. 258).

Ingewikkelde teksten makkelijker maken

Een andere functie van clichés zit ‘m in hun bekendheid. Wanneer je als schrijver snel begrepen wilt worden, kun je hier slim op inspelen met een cliché. Neem het voorbeeld van Telegraaf.nl. Hoewel misschien niet erg origineel en mooi, duidelijk en begrijpelijk zijn de formuleringen wel. Clichés worden gebruikt om ingewikkelde teksten luchtiger te maken. Daarom zien we ze vaak terug in nieuwsberichten. Zo vaak zelfs, dat we in veel gevallen niet eens meer doorhebben dat het clichés zijn.

Nederlanders ergeren zich aan clichés

De voordelen van clichés staan onder druk van de nadelen. Madelon Kooijmans van Creativecopywrite schreef eerder op Tekstblog.nl over clichés in e-mails: “Clichézinnen gaan ten koste van de creativiteit,” en “Een bericht vol clichés lijkt eerder een automatisch gegenereerd bericht.” Nederlanders zijn over het algemeen niet dol op versleten uitdrukkingen. Jean-Pierre Geelen, mediaredacteur bij de Volkskrant, spreekt over clichés in de journalistiek als ‘creatieve armoe’. In 1997 maakte hij een top-100 van de meest irritante clichés in vakblad De Journalist. Daarin onder meer: ‘kogel door de kerk’, ‘nek-aan-nekrace’, ‘de noodklok luiden’, ‘zoveel is duidelijk’ en ‘de telefoon staat roodgloeiend’. Irritant, of niet?

Clichés vertekenen de werkelijkheid

Een ander nadeel van clichés is dat ze de werkelijkheid vertekenen. Want openingszinnen vliegen uiteraard niet letterlijk ´om je oren´ en je kunt je afvragen of je rust echt ´welverdiend´ is. We zijn geneigd deze clichés te gebruiken, omdat ze het meest voor de hand liggen. Maar dit wil niet zeggen dat ze het meest geschikt zijn (Burger en De Jong, 2002). Er zijn vaak nauwkeuriger beschrijvingen te geven dan de herkenbare clichés. Bovendien brengen ‘gewone’ woorden vaak authentieke gevoelens, waarnemingen en ervaringen met zich mee. Die gaan bij het gebruik van clichés verloren.

Wel of geen clichés gebruiken?

De meeste adviesboeken raden het gebruik van clichés af. Toch blijft het voor veel schrijvers lastig er niet op terug te vallen. Ze willen ‘dooddoeners’ vermijden, maar tegelijkertijd levendig en afwisselend schrijven. Alledaagse woorden voldoen daarbij niet, is vaak de gedachte. Ten onrechte, volgens Burger en De Jong: “Afwisseling in woordkeus is belangrijk, maar dat kan zonder clichés. Wees niet bang voor gewone woorden.” (2002, p.258) Renkema gaat nog een stapje verder:

“Schrijvers die hun gedachten en gevoelens nauwkeurig onder woorden willen brengen, doen er goed aan geen uitdrukkingen of zinswendingen te gebruiken waarvan de betekenis uitgesleten is door overmatig gebruik. Neem dus niet het voortouw of een hobbel, houd geen druk op de ketel, zet niets op de rails [..]”

Spelen met het cliché

Tot slot: sommige uitdrukkingen zijn moeilijk vervangbaar. In zo’n geval kun je ervoor kiezen clichés wel te gebruiken, maar op een bijzondere manier, door ze een ‘twist’ te geven. Met zo’n speling laat je als schrijver zien dat je het cliché herkent. Dit zorgt voor een verrassing, waardoor je een versleten cliché in een andere vorm nieuw leven inblaast. Renkema geeft daarvan een simpel voorbeeld: in plaats van ‘morgen is er weer een dag’, ‘morgen is er weer een avond’. Spannender is het voorbeeld van Cees Nooteboom, dat Burger en De Jong geven:

”De zon is nu machtig boven de bomen geklommen, wie ooit de woorden ‘koperen ploert’ bedacht heeft was een groot dichter.” (2002, p.259)

Op dit effectieve gebruik na, is het dus verstandig de omstreden stijlfiguur te vermijden. Om het met een cliché te zeggen: less is more.

Verder lezen

Burger, P. en P. de Jong (2002), Handboek stijl: adviezen voor aantrekkelijk schrijven. Den Haag: Sdu Uitgevers.
Geelen, J.P. (1997), ‘Clichés: het topje van de ijsberg’ in: De journalist, 12 december 1997, pp. 18-21.
Renkema, J. (2002), Schrijfwijzer. Den Haag: Sdu Uitgevers.