Interview tijdens Ontbijtbijeenkomst van de Beroepsvereniging voor Communicatie (BVC)

Bestuurslid van de AVRO, commissaris bij Shell Nederland, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht, lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en columnist voor het Financieele Dagblad en NRC Handelsblad. Zomaar wat nevenfuncties van Paul Schnabel. Zijn landelijke bekendheid dankt hij vooral aan het feit dat hij directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is. In die hoedanigheid werd hij op vrijdag 28 januari – tijdens de eerste Ontbijtbijeenkomst van BvC in 2005 – geïnterviewd door Paul Stamsnijder, hoofd Mediavoorlichting en PR van TPG Post, en Hans Weijel, oud-journalist en vennoot van Van Luyken Communicatie Adviseurs. Ongeveer veertig geïnteresseerde BvC-leden luisterden naar Schnabels mening over Duitse journalisten, flashy rapporten en het nut van Arabischtalige folders.

De trend dat de vorm de inhoud overheerst, is gevaarlijk

Natuurlijk wilden de interviewers weten welke rol communicatie speelt in de loopbaan van Paul Schnabel. "Mijn voorganger bij het SCP vond dat wij alleen goed onderzoek moeten doen", begint hij. "Maar naar mijn mening is dat tegenwoordig niet meer genoeg. Je moet als onderzoeker een actieve rol spelen in de presentatie van wat je doet. Zorgen dat je een boodschap uitdraagt. Neem het tweejaarlijkse Sociaal en Cultureel Rapport dat wij publiceren. Dat moet geen zerk op een kindergrafje worden: een paar mooie voorpagina's, iedereen kijkt er één keer naar en dat was het dan. Nee, het moet toegankelijk en prettig leesbaar zijn." Overigens zit daar wel een grens aan, meent Schnabel. Als we hem vragen naar zijn beeld van de ontwikkelingen in de huidige communicatiesector, reageert hij kritisch: "Tegenwoordig overheerst de vorm vaak de inhoud. Een folder of rapport moet er fantastisch en herkenbaar uitzien. Soms is de tekst zelf niet eens meer goed leesbaar. Die trend is gevaarlijk voor het SCP. Als wij onze rapporten te gelikt, te flashy maken, met veel foto's en kleuren, dan doet dat afbreuk aan het SCP als wetenschappelijk instituut. Een nette, heldere presentatie is belangrijk, maar we moeten niet overdrijven. Veel communicatiebureaus adviseren ons ook om ons logo – dat al 32 jaar meegaat – aan te passen. Andere kleuren en dergelijke. Ik vind dat nergens voor nodig."

Nog geen burgeroorlog, laten we dat even goed beseffen

Wie 'Paul Schnabel' intikt op Google, krijgt maar liefst 157.000 hits. Daaruit wordt al gauw duidelijk dat de socioloog niet alleen rapporten schrijft. Er gaat zelden een maatschappelijk debat voorbij waarbij Schnabel niet om zijn mening wordt gevraagd. "Een kwartier na de moord op Van Gogh werd ik al gebeld: wat ik ervan vond. Ik zei dat ik er niets over wist en ook niets over wilde zeggen. Dat heeft toch helemaal geen zin? Op dit moment spelen emoties een veel te grote rol in de berichtgeving. In de periode die volgde op de moord schreef een Duitse journalist: 'Holland brennt'. Schei nou toch uit, er stond een schooltje in de fik! Er is hier nog geen burgeroorlog uitgebroken, laten we dat even goed beseffen. Vaak is het goed om maatschappelijke gebeurtenissen van een afstandje te bekijken en je af te vragen: is het nou allemaal wel zo dramatisch? Dat helpt je de realiteit niet uit het oog te verliezen."

Alert blijven: niet gaan stigmatiseren

Zoals gewoonlijk was er ook bij deze ontbijtbijeenkomst ruimte voor vragen uit de zaal. Eén van de aanwezigen wil weten waar het debat over de multiculturele samenleving heengaat. Paul Schnabel zou Paul Schnabel niet zijn als hij daar geen uitgesproken mening over had. "Onze beeldvorming over allochtonen wordt bepaald door het geklooi op straat van Marokkaanse en Antilliaanse jongeren. Van Turken heeft de samenleving namelijk nauwelijks last – als ze zich met criminaliteit bezighouden, dan is het met georganiseerde misdaad. Daar merken wij niets van. Maar het gevaar is dat we gaan stigmatiseren: veel Nederlanders zien het verschil niet tussen een Turk en een Marokkaan. Het is belangrijk dat we daar alert op blijven. En we moeten ook eens ophouden met Surinamers 'allochtonen' te noemen. Zij zijn in de afgelopen dertig jaar prima geïntegreerd." Feit blijft wel dat de integratie van veel immigranten moeizaam verloopt. Welke functie ziet Schnabel hierbij weggelegd voor een rolmodel als de Amsterdamse wethouder Ahmed Aboutaleb? "Hoewel Aboutaleb een zeer gelovig moslim is, geldt hij eerder als voorbeeld voor Nederlanders en al geïntegreerde moslims, dan voor de 'probleemgroep'. Daarvoor is hij teveel verwesterd. Na de moord op Theo van Gogh zag ik een interview met hem op de VPRO. Ik dacht: je praat nu met een geïntegreerd iemand, op de VPRO, op Nederland 3. Hoeveel Marokkanen denk je dat hier naar kijken?!"

In het Arabisch vertaalde folders? Had net zo goed Kerklatijn kunnen zijn

"Hoe bereiken we onvoldoende geïntegreerde burgers dan wel?", vraagt iemand uit de zaal zich af. "Het voornaamste is dat ze Nederlands leren", zegt Schnabel. "Uit een van onze onderzoeken kwamen harde getallen van allochtonen die geen Nederlands spreken. Sterker nog: een groot deel – zo'n 500.000 in totaal – is analfabeet. Bij al die informatiefolders die netjes in het Arabisch zijn vertaald, denk ik wel eens: het had net zo goed Kerklatijn kunnen zijn, want een groot deel van de mensen om wie het gaat kan het toch niet lezen. Natuurlijk blijft het van cruciaal belang dat we deze groep toch proberen te laten integreren. Een aantal decennia geleden dachten we nog dat ze na verloop van tijd terug zouden gaan naar hun land van herkomst. Maar inmiddels weten we beter." Dat Schnabel hierbij een grote rol ziet weggelegd voor communicatie, lijkt evident. Met de stelling 'de twintigste eeuw was de eeuw van de psychologie en de sociologie, de eenentwintigste eeuw wordt de eeuw van de communicatie', die Paul Stamsnijder hem aan het eind van de bijeenkomst voorlegt, is hij het immers eens. Al is hij niet van plan om de communicatieprofessionals in de zaal volledig naar hun mond te praten. Op de stelling 'communicatie wordt professioneler bedreven dan ooit' reageert hij lachend: "Ja. Maar daarmee is nog niets gezegd!"

Annemarie Teuns is tekstschrijver en projectleider bij Sabel Communicatie Utrecht.